"تاريخ جامع ايران "

سر ويراستاران :  حسن رضايي باغ بيدي و محمود جعفري دهقي
 انتشارات :مرکز دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی
 تاريخ نشر:1394

 همين چند ماه پيش بود كه مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي مراسم مفصل و با شكوهي براي چهره گشايي از "تاريخ جامع ايران" برگزار كرد، كتابي پربرگ و بار در باره ادوار مختلف تاريخ ايران كه جمع درخور توجهي از محققان داخلي و خارجي در تاليف و تدوين آن دست داشته اند.

 تاريخ جامع ايران در 20 جلد و هر جلد بطور متوسط 750 صفحه تدوين شده و به چاپ رسيده است. در اينجا به مهمترين مقالات و فصول جلد اول تا پنجم اين كتاب كه به تاريخ ايران باستان اختصاص دارد مي پردازيم و متناوباً مجلدات ديگر آن را به اختصار معرفي خواهيم كرد.

 جلد 1و 2: دو جلد نخست اين مجموعه به تاريخ سياسي دولت هاي پيش از آريايي و آريايي فلات ايران اختصاص يافته است. جلد اول با دو مقاله "انسان كهن در ايران" و "دوره هاي پارينه سنگي، ميان سنگي و نوسنگي" نوشته جلال الدين رفيع پور آغاز مي شود. در اين جلد دو مقاله "آغاز شهرنشيني در ايران" و "تاريخ سياسي ايلام" را يوسف مجيد زاده نوشته است. مقاله "شهرياري در ايران باستان" را محمود جعفري دهقي نوشته و روح الله شيرازي در مقاله "شكل گيري و پويايي يك جامعه پيچيده در عصر مفرغ در سيستان" به بررسي تمدن شهر سوخته پرداخته است. مقالات " تاريخ سياسي اورارتور" و "آرياييان عصر مفرغ" هم به ترتيب به قلم بهمن فيروزمندي و حبيب برجيان است. بهمن فيروزمندي مقاله "تاريخ سياسي ماد" را هم در اين جلد نوشته است. ليلا مكوندي مقاله "ورود اقوام آريايي به ايران" و مرتضي حصاري هم مقاله "دوره آغاز نگارش در ايران" را نوشته اند.

 پايان بخش جلد اول مقاله بسيار مفصل "تاريخ سياسي هخامنشي" است نوشته محمدتقي ايمان پور كه چون در اين جلد تمام نشده مختصر باقي مانده آن آغازگر جلد دوم شده است. از ديگر مقالات مهم اين جلد دوم به اين موارد اشاره مي كنيم:

 "شخصيت كورش، داريوش و خشايارشا" به قلم مهرداد قدرتي ديزجي، مقالات "اسكندر مقدوني"، "شخصيت خسرو انوشيروان" و "خدمات خسرو انوشيروان" به قلم سيامك ادهمي، "تاريخ سياسي سلوكيان" نوشته توماسو نيولي، "دولت هاي يوناني ايراني" نوشته يوزف ويسهوفر، "دولت هاي يوناني-بلخي" نوشته نازنين خليلي پور، "تاريخ سياسي اليمايي" نوشته محمد رضا چيت ساز، مقاله مفصل "تاريخ سياسي اشكانيان" نوشته محمود جعفري دهقي، دو مقاله " اشكانيان در حماسه ملي" و "ساسانيان در تاريخ ملي" به قلم ابوالفضل خطيبي، مقاله مفصل "تاريخ سياسي ساسانيان" به قلم روزبه زرين كوب و "سياست خارجي شاهنشاهي ساساني" نوشته عنايت الله رضا. پايان بخش اين جلد مقاله مفصل "تاريخ اساطيري ايران" نوشته ژاله آموزگار است.

 جلد 3: عمده ابواب و فصول جلد سوم يكسره به توضيح و تبيين جوانب و نظامات اجتماعي و اقتصادي و بخشي از تاريخ هنر و معماري در جوامع و حكومت هاي ايران باستان اختصاص يافته است. اين جلد با مقاله " اوضاع اجتماعي ايران از آغاز شهر نشيني تا تشكيل طبقات اجتماعي" به قلم حسن فاضلي نشلي شروع مي شود، توماسو نيولي به موضوع " اوضاع اجتماعي در دوره سلوكي و اشكاني" پرداخته، منصور شكي در مقاله "حقوق در ايران" موضوع مهم مناسبات حقوقي و كتايون مزداپور در مقاله مفصل "خانواده در ايران" موضوع مهم مناسبات خانوادگي در جوامع ايران باستان را مورد توجه قرار داده اند، كتايون مزداپور مقاله " خوردني ها و نوشيدني ها در ايران باستان" را هم در اين جلد نوشته و محمود جعفري دهقي مقاله مفصل " آرايش و پوشش در ايران باستان" را نوشته است.

 در اين جلد چند مقاله هم به انواع سكه هاي ادوار باستاني تاريخ ايران اختصاص يافته است، از جمله: "سكه هاي هخامنشي" به قلم محمود موسوي، "سكه هاي يوناني-بلخي" به قلم نازنين خليلي پور، "سكه هاي اشكاني" به قلم حسن رضايي باغ بيدي و "سكه هاي ساساني" به قلم ريكا گيزلن. "تشكيلات اداري در ايران باستان" و "تشكيلات نظامي در ايران باستان" نيز عناوين دو مقاله است از تورج دريايي در دو موضوع مهم ارتش و ديوانسالاري در اين عهد.

 در اين جلد دو مقاله "باستان شناسي ماد" و "معماري ماد" به قلم مهرداد ملكزاده و مقاله "هنر هخامنشيان" به قلم مهرداد فكور است و پايان بخش اين جلد هم مقاله "معماري هخامنشي" است به قلم شاهرخ رزمجو.

 جلد 4: بررسي جوانب هنري ايران باستان در جلد چهارم ادامه مي يابد. آغازگر اين جلد مقاله "باستان شناسي هخامنشي" است به قلم سيد علي موسوي، سپس مقاله "هنر و معماري سلوكي" آمده به قلم پير فرانچسكو كالييري، مسعود آذرنوش و محمود موسوي به ترتيب در دو مقاله " تاريخ هنر اشكانيان" و "هنر و معماري اشكاني" وضع هنر و معماري عصر اشكاني را بررسي كرده اند و محمد رضا چيت ساز به تفصيل به بررسي "معماري و هنر اليمايي" پرداخته است.

 از ديگر مقالات هنري اين جلد به "هنر و باستان شناسي ساساني" نوشته متيو كمپارتي، "هنر كوشاني" نوشته عسكر بهرامي، "موسيقي در ايران باستان" به قلم تقي بينش و "هنر مانوي" نوشته ابوالقاسم اسماعيل پور بايد اشاره كرد.

 بخش مهم ديگري از اين جلد به بررسي و مروري بر نظام تعليم و تربيت و اديان و باورهاي رايج در ادوار باستاني ايران اختصاص يافته است. در اين بخش مقاله مهم "آموزش و پرورش در ايران باستان" را فريدون وهمن نوشته است، در حوزه دين مقاله "دين ايلامي" نوشته گراتزيا جوويناتزو و مقاله "باورهاي هندواروپاييان" به قلم سيامك ادهمي و دو مقاله "زردشت و دين او" و "دين هخامنشي" به قلم چنگيز مولايي است و "دين در دوره سلوكي و اشكاني" را هم پيير فرانچسكو كالييري نوشته است. عسكر بهرامي مقالات "مهر و مهرپرستي" و "آيين زرواني" را و عسكر بهرامي كهيش نژاد مقاله "دين كوشانيان" را نوشته اند. سرگذشت و سرنوشت "دين زردشتي در دوره ساساني" را هم فيليپ كرينبروك بررسي كرده است. مروري بر عقايد ماني موضوع مقاله "ماني و دين او" نوشته ابوالقاسم اسماعيل پور است. مقالات " مزدك و جنبش مزدكي"، "دين بودايي در ايران باستان" ، "دين يهودي در ايران باستان" و "دين مسيحي در ايران باستان" همگي به قلم مسعود جلالي مقدم است و پايان بخش اين جلد مقاله دو صفحه اي عادل شيراني است با عنوان "منداييان در ايران باستان".

 جلد 5: جلد پنجم تاريخ جامع ايران اختصاص دارد به مرور و بررسي زبانها و ادبيات و علوم و تحولات فكري در ادوار مختلف ايران باستان. اين جلد با مقاله "زبان ايلامي" نوشته مارگارت خاچكيان آغاز مي شود. حسن رضايي باغ بيدي در اين جلد طي مقاله "از هندواروپايي آغازين تا ايراني باستان" به بررسي خانواده زبان هاي هندواروپايي پرداخته و در مقاله "زبان هاي ايراني باستان" زبان هاي باستاني ايران و در مقالات "زبان پارتي" و "زبان فارسي ميانه" و "زبان خوارزمي" اين زبان ها را معرفي كرده است. محمدتقي راشد محصل هم به تفصيل به معرفي ابواب و اجزاي" اوستا" پرداخته است. مهشيد ميرفخرايي در مقاله بسيار طولاني "ادبيات فارسي ميانه" به معرفي تفصيلي آثار و كتابهاي مربوط به اين دوره زبان فارسي و در مقاله "ادبيات ختني" به معرفي متون اين زبان پرداخته است. "زبان سغدي" عنوان مقاله بدرالزمان قريب است و "ادبيات مانوي" عنوان مقاله ابوالقاسم اسماعيل پور. از ديگر مقالات درخور توجه اين جلد به مقالات "شعر در ايران باستان" نوشته كارلو جوواني چرتي و "ادبيات شفاهي ايران باستان" نوشته زهره زرشناس و مقاله "خداي نامه" از ابوالفضل خطيبي اشاره مي كنيم. سه مقاله پاياني اين جلد يكسره به قلم محمود جعفري دهقي است با اين عناوين: "تاريخ نگاري و جغرافيا در ايران باستان"، "فلسفه وكلام در ايران باستان" و "نهضت ترجمه در دوره ساساني".

 در پايان اين مرور بايد خاطرنشان كنيم كه سر ويراستاران دوره باستان "تاريخ جامع ايران" حسن رضايي باغ بيدي و محمود جعفري دهقي هستند.

 

18 آبان 1394